Hầu hết các thuốc dù được dùng bằng đường uống, đường tiêm, xịt hít qua mũi hoặc dán trên da…đều được chuyển hoá tại gan; sau đó sẽ được bài tiết qua mật hoặc nước tiểu. Chính vì vậy, nếu gan bị suy, chức năng chuyển hoá, giải độc và bài tiết các thuốc cũng bị ảnh hưởng. Sự tích tụ thuốc do không được chuyển hoá và giải độc có thể gây ngộ độc thuốc và có khi tấn công vào gan gây viêm gan do thuốc. Việc sử dụng thuốc không đúng cách, lạm dụng thuốc hoặc tự ý uống thuốc là những nguyên nhân chính gây tổn thương gan do thuốc xảy ra ngày càng nhiều. 

Các thuốc gây tổn thương gan chủ yếu qua 2 cơ chế chính:

 (1) Tổn thương gan do phản ứng đặc dị (dị ứng đặc biệt ở từng bệnh nhân): tổn thương gan là do cơ thể có phản ứng quá mức đối với thuốc, có thể xảy ra ở người này nhưng lại không gặp ở người khác. Cơ chế gây tổn thương gan không liên quan đến liều lượng hoặc thời gian sử dụng thuốc, có khi chỉ cần dùng một liều hoặc một viên thuốc vẫn có thể bị viêm gan. Loại viêm gan do thuốc này không thể biết trước. Một số thuốc gây tổn thương gan theo cơ chế này: Isoniazide, Sulfonamide, Halothane, Valproic acide.

(2) Tổn thương gan do quá liều: có một số thuốc mà người dùng với liều lượng cao kéo dài hoặc khi sử dụng chung với một số thuốc khác sẽ gây nên tác dụng phụ làm ảnh hưởng đến chức năng chuyển hoá, giải độc của gan. Một số thuốc và độc tố gây tổn thương gan theo cơ chế này : Acetaminophen, Carbon tetrachloride, rượu.

Làm sao biết bị tổn thương gan do thuốc?

Đa số tổn thương gan do thuốc là cấp tính (diễn tiến dưới 6 tháng). Biểu hiện thông thường của viêm gan do thuốc là mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, sau đó vàng da, vàng mắt, nước tiểu sậm màu, đôi khi kèm theo triệu chứng phát ban, nổi mẫn ngoài da. Cũng có nhiều bệnh nhân hoàn toàn bình thường, chỉ phát hiện tình cờ khi làm xét nghiệm máu thấy có tăng men gan. Chẩn đoán viêm gan do thuốc là dựa vào việc điều tra loại thuốc nào bệnh nhân đã sử dụng và cần loại trừ các nguyên nhân khác có thể gây viêm gan.

Những thuốc nào thường gây tổn thương gan?

Thuốc giảm đau nhóm acetaminophen (paracetamol): đây là loại thuốc thông dụng để giảm đau, hạ sốt. Với liều dưới 4g/ngày, ở người không có bệnh gan, không uống rượu, hiếm khi gây độc cho gan. Viêm gan cấp chỉ xảy ra khi sử dụng liều cao (trên 4g/ ngày) và kéo dài. Đối với người có bệnh gan hay uống rượu, được khuyến cáo sử dụng không quá 2g/ngày.

Thuốc kháng viêm giảm đau không phải steroid (aspirin, diclofenac, profenic…): tỷ lệ bệnh nhân bị tổn thương gan do nhóm thuốc này rất thấp nhưng do được sử dụng quá rộng rãi để trị đau nhức khớp cho nên được xếp vào một trong những thuốc chính gây tổn thương gan. Bệnh nhân có bệnh gan, bệnh thận cần phải thận trọng với nhóm thuốc này, không được tự ý uống thuốc mà phải hỏi ý kiến bác sĩ.

Thuốc kháng lao: các thuốc chữa lao có hiệu lực hiện nay là rifamycin, isoniazide và pyrazinamide đều là những thuốc thường gây tổn thương gan.

Thuốc Nam, thuốc Bắc (Thuốc đông Y Trung Quốc): quan niệm hiện nay của người dân về các loại thuốc Nam, thuốc Bắc hoặc các thực phẩm chức năng chưa thật đúng đắn. Chúng ta thường nghĩ các thuốc Nam, thuốc Bắc có nguồn gốc từ thảo dược, từ thiên nhiên là không phải hoá chất và hoàn toàn vô hại, chỉ có tác dụng trị bệnh và bồi bổ mà không có tác dụng phụ. Điều đó hoàn toàn sai. Thật ra bất kỳ loại thuốc nào, dù đông dược hay tây dược cũng đều có tác dụng phụ. Dùng quá liều, quá lâu, phối hợp các vị thuốc không theo tỷ lệ hợp lý đều có thể gây độc cho gan. Thực tế đã có rất nhiều trường hợp ngộ độc thuốc Nam, thuốc Bắc gây tổn thương gan nặng thậm chí suy gan cấp có thể dẫn đến tử vong.

Thuốc tẩy giun: hiện nay xuất hiện ngày càng nhiều viêm gan do thuốc tẩy giun do sử dụng liều cao, kéo dài không có sự theo dõi của bác sĩ.

Các thuốc khác như: Một số kháng sinh, thuốc trị nấm như ketoconazole, thuốc trị tăng mỡ máu, thuốc trị đái tháo đường, thuốc gây mê và còn nhiều loại thuốc khác nữa…

Điều trị tổn thương gan do thuốc như thế nào?

Phải ngừng ngay các thuốc nghi ngờ gây độc hại cho gan, kết hợp với điều trị hỗ trợ và chế độ ǎn uống hợp lý mới có thể làm cho bệnh thuyên giảm dần. Tuy nhiên, có một số trường hợp tổn thương gan diễn tiến rất nặng dẫn đến suy gan cấp, gây ảnh hưởng đến tính mạng, cần phải điều trị phức tạp hơn thậm chí là ghép gan mới cứu sống được người bệnh.

Làm thế nào để hạn chế bị tổn thương gan do thuốc?

Người bệnh không nên tự ý uống thuốc khi không có sự hướng dẫn của các dược sĩ, bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng thuốc trước khi dùng.

Những người đang mang thai hoặc đang cho con bú hoặc có bệnh về gan, bệnh thận luôn luôn phải hỏi ý kiến bác sỹ trước khi dùng bất kỳ một loại thuốc nào kể cả thuốc Nam, thuốc Bắc và thực phẩm chức năng. Thận trọng đối với những loại thuốc Bắc, thảo dược đã tán nhuyễn hoặc thuốc tễ vì không biết rõ thành phần của thuốc.

Đối với những loại thuốc có khả năng gây tổn thương gan phải dùng lâu dài như thuốc hạ mỡ máu, thuốc trị đái tháo đường cần có sự theo dõi của các bác sĩ.

Tài liệu tham khảo:

1.     Trần Thị Khánh Tường, Viêm gan do thuốc và vấn đề giải độc,  http://hasld.org/thong-tin-chuyen-muc/ton-thuong-gan-do-thuoc-169.html

1.     Pilin Francis ; Victor J. Navarro (2022), Drug-Induced Hepatotoxicity, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557535/