Nguyên nhân thường gặp gây bệnh sỏi tụy

Biến chứng của bệnh viêm tụy mạn tính: Bệnh viêm tụy mạn tính có thể hình thành sỏi tụy, chiếm phần lớn trong các trường hợp bệnh sỏi tụy. Viêm tụy mạn tính gây vôi hóa nhu mô tụy và tạo ra sỏi trong tuyến tụy.

Biến chứng của bệnh sỏi mật: Vị trí của đoạn cuối ống mật chủ và ống tụy nằm kế nhau khi đổ vào tá tràng. Sỏi đoạn cuối ống mật chủ có thể chèn ép và gây tắc nghẽn ống tụy, từ đó gây ra sỏi tụy.

Dư thừa lượng canxi trong thời gian dài: Sỏi tụy hình thành và phát triển từ những phân tử canxi lắng đọng bên trong tụy, lâu dần sẽ tích tụ lại thành sỏi tụy.

Một số yếu tố thuận lợi gây sỏi tụy khác

- Nồng độ canxi trong máu tăng cao.

- Nồng độ triglyceride trong máu tăng cao.

- Gen di truyền các thành viên trong gia đình.

- Các bệnh rối loạn tự miễn dịch.

- Thói quen hút thuốc lá.

Nhận biết bị sỏi tụy

Cơn đau vùng trên rốn (thượng vị). Cơn đau thường xuất hiện khoảng 15-30 phút sau bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc uống nhiều rượu, tư thế giảm đau khi bệnh nhân gập người hoặc ngồi cúi về trước. Đôi khi cơn đau sẽ lan ¼ bụng trên trái, nhói ra sau lưng.

Sốt cao và kéo dài khi có tình trạng nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn ống tụy, ống mật.

Buồn nôn và nôn dịch dạ dày, dịch mật, thường xuất hiện trong cơn đau bụng cấp tính.

Chướng bụng và bí trung đại tiện gặp ở các thể viêm tụy cấp hoại tử nặng, một số trường hợp lại đi ngoài lỏng nhiều lần.

      Một số cận lâm sàng cần làm khi nghi ngờ bị sỏi tụy

     -  Siêu âm qua ổ bụng.

     -   Nội soi mật tụy ngược dòng.

     -  Chụp X-quang bụng đứng.

     -  Xét nghiệm phân.

     -  Xét nghiệm máu.

     - Chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ MRI.

     -  Siêu âm qua đầu dò nội soi tiêu hóa (EUS).

 Xử trí

Điều trị thuốc:  Chỉ định cho những trường hợp bệnh nhẹ, kích thước sỏi tụy không quá lớn. Giảm đau nếu người bệnh có cơn đau dữ dội, có thể kết hợp thuốc giảm tiết, dinh dưỡng và bù điện giải khi cần nhịn ăn, kiểm soát đường huyết chặt chẽ và thuốc bổ sung men tụy giúp giảm tình trạng rối loạn hấp thu.

Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) tán sỏi cho những người bệnh không đáp ứng với điều trị nội khoa và có tắc nghẽn ống tụy chính (sỏi hoặc hẹp) đoạn gần tá tràng có dãn ống tụy sau chỗ tắc nghẽn.

Phẫu thuật: Có rất nhiều phương pháp như phẫu thuật Puestow-Gillesby, phẫu thuật Whipple, phẫu thuật Fray-Beger cắt phần xa của tụy, cắt trọn tụy.

Sỏi tụy có nguy hiểm không ?

-  Suy dinh dưỡng có thể bị suy giảm do sỏi tụy, người bệnh ăn uống kém bị sụt cân và suy dinh dưỡng có thể là kết quả của tình trạng này.

- Viêm tụy tái đi tái lại nhiều lần khi sỏi tụy bị tắc nghẽn.

- Sỏi tụy có thể dẫn đến viêm túi mất và viêm đường mật.

- Viêm phúc mạc do viêm nhiễm kéo dài dẫn đến ứ đọng dịch ở giữa các cơ quan.

- Sốc giảm thể tích gặp trong một số trường hợp, với tình trạng viêm mạn tính, sự ứ đọng chất dịch sẽ làm cô đặc máu trong lòng mạch và dẫn đến mất nước, hậu quả dẫn đến sốc giảm thể tích.

- Sốc nhiễm trùng do tắc nghẽn của sỏi dẫn đến vi khuẩn từ ruột non di chuyển ngược vào ống tụy gây nhiễm trùng. Đôi khi, nhiễm trùng này có thể di chuyển vào máu và gây nhiễm khuẩn huyết, một số bệnh diễn biến nặng đe dọa tính mạng.

- Bệnh đái tháo đường type 2 có thể gặp ở bệnh nhân bị sỏi tụy, cản trở sự lưu thông của dịch tụy, làm giảm khả năng sản xuất insulin, dẫn đến hậu quả là bệnh đái tháo đường.

- Ung thư tuyến tụy là một biến chứng hiếm gặp của sỏi tụy. Ung thư tuyến tụy có nhiều khả năng phát triển ở những bệnh nhân bị viêm tụy kéo dài.

- Nang giả tụy thường được coi là một biến chứng của viêm tụy mạn tính, chủ yếu xảy ra khi có sự tắc nghẽn trong ống tụy do sỏi mật hoặc sỏi tụy.

-  Hoại tử tụy (viêm tụy hoại tử) do viêm mạn tính hoặc tổn thương tuyến tụy. Đây là một tình trạng đe dọa tính mạng nghiêm trọng, có thể dẫn đến suy đa tạng và nhiễm khuẩn huyết.

Một số khuyến cáo phòng tránh sỏi tụy

-  Thay đổi thói quen sinh hoạt là một phương pháp điều trị kết hợp, bắt buộc người bệnh phải thực hiện song song với các phương pháp điều trị khác.

- Tránh hút thuốc lá và hạn chế hút thuốc lá thụ động.

- Hạn chế hoặc không sử dụng rượu bia, đồ uống có cồn; Thực phẩm có nhiều chất béo.

- Chế độ dinh dưỡng lành mạnh, nhiều rau; Ăn có kiểm soát các thực phẩm giàu canxi.

- Chia nhỏ bữa ăn để cải thiện quá trình hấp thu thức ăn và trao đổi chất.

- Uống nhiều nước (trung bình 1 người trưởng thành cần uống 2-3 lít nước mỗi ngày).

-  Hạn chế tiêu thụ đường hóa học, đường tinh luyện.

- Thường xuyên vận động, tập luyện thể dục đều đặn để tăng cường sức khỏe, nâng cao hệ miễn dịch cơ thể.

Một số trường hợp sỏi tụy được điều trị thành công tại BV Đa khoa tỉnh

- Bùi Văn Ch, sinh năm 1956. Vào viện ngày 03/6/2024; Ra viện ngày 24/6/2024.

- Trần Thế Th, sinh năm 1963. Vào viện ngày 30/5/2024; Ra viện ngày 26/6/2024.

  - Cả hai ca bệnh vào viện trong tình trạng đau bụng, nôn mửa. Sau khi vào viện bệnh nhân được thăm khám và làm các cận lâm sàng, chẩn đoán viêm tụy do sỏi tụy.

- Bệnh nhân được dùng kháng sinh, Sandostatin, bồi phụ nược điện giải. Sau 1 tuần điều trị nội khoa, xét ngiệm nem tụy trở về bình thường bệnh nhân được tiến hành phẫu thuật lấy sỏi theo phương pháp Frey - Beger.

- Sau phẫu thuật bệnh nhân ổn được xuất viện, tái khám sau 1 tuần sức khỏe tốt.

Tài liệu tham khảo

1. Quy trình kỹ thuật khám, chữa bệnh chuyên ngành Ngoại Tiêu hoá của Bộ Y Tế, 2017. Quyết định số 5730/QĐ-BYT.

2.Farnbacher MJ, Schoen C, Rabenstein T, et al, “Pancreatic duct stones in chronic pancreatitis: criteria for treatment intensity and success”, Gastrointest Endosc. 2002;56:501–506.

3.Cahen DL, Gouma DJ, Nio Y, et al, “Endoscopic versus surgical drainage of the pancreatic duct in chronic pancreatitis”, N Engl J Med. 2022;356:676–684.

4.Issa Y, Kempeneers MA, Bruno MJ, Fockens P, Poley JW, Ahmed Ali U, et al, “Effect of early surgery vs endoscopy-first approach on pain in patients with chronic pancreatitis”, The ESCAPE Randomized Clinical Trial. JAMA 2020;323:237–47.