Sa sút trí tuệ là tình trạng rối loạn tâm lý và khả năng thích ứng trong đời sống hằng ngày cũng như đời sống xã hội. Các chức năng như trí nhớ, định hướng, khả năng trừu tượng hóa, khả năng học tập, ngôn ngữ, nhận thức, tri giác, thực hiện động tác cũng như khả năng lập chương trình, kế hoạch, sắp xếp… có thể bị rối loạn ở những mức độ khác nhau.
Alzheimer là bệnh lý thoái hóa thần kinh tiến triển và là nguyên nhân phổ biến gây sa sút trí tuệ. Bệnh thường diễn tiến âm thầm trong hơn 10 năm trước khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện. Những biểu hiện ban đầu có thể rất nhẹ, dễ bị nhầm lẫn với tình trạng suy giảm trí nhớ thông thường do tuổi tác. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể gặp khó khăn trong giao tiếp, nhận biết người thân, thực hiện các công việc hằng ngày và dần mất khả năng tự chăm sóc bản thân.
Theo Hiệp hội Alzheimer Quốc tế và các hội chuyên ngành về sa sút trí tuệ, 10 dấu hiệu cảnh báo sớm bệnh Alzheimer bao gồm:
- Hay quên những thông tin vừa mới xảy ra.
- Hỏi đi hỏi lại một câu hỏi hoặc một câu chuyện.
- Khó tìm từ ngữ khi nói chuyện.
- Dễ nhầm lẫn về thời gian và địa điểm.
- Khó thực hiện những công việc quen thuộc.
- Để đồ vật sai vị trí và không nhớ mình đã đặt ở đâu.
- Giảm khả năng phán đoán và giải quyết vấn đề.
- Thay đổi tâm trạng, tính cách hoặc hành vi.
- Dần dần mất khả năng tự chăm sóc và sinh hoạt độc lập.
Suy giảm trí nhớ là triệu chứng nổi bật nhất và là tiêu chuẩn cốt lõi Ở giai đoạn đầu, người bệnh thường quên các sự việc, sự kiện vừa diễn ra trong thời gian gần đây như vừa ăn gì, vừa gặp ai, vị trí để đồ đạc; ký ức về những chuyện xa xưa, những chuyện thời trẻ thì họ vẫn còn nhớ rất rõ. Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển nặng, các ký ức xa xưa này cuối cùng cũng sẽ bị mất đi. Hơn 80% bệnh nhân Alzheimer có biểu hiện rối loạn hành vi tâm thần như trầm cảm, ảo giác, hoang tưởng, lãnh đạm hoặc kích động.
Không phải mọi trường hợp hay quên ở người cao tuổi đều là bệnh Alzheimer. Một số nguyên nhân gây suy giảm trí nhớ có thể điều trị được. Vì vậy, khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường, người bệnh cần được thực hiện các bài kiểm tra chức năng chuyên sâu để đánh giá các lĩnh vực nhận thức và các xét nghiệm cận lâm sàng thích hợp. Các công cụ này sẽ đo lường chi tiết từng khía cạnh trong tư duy của người bệnh: từ trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng tập trung, chú ý, cho đến chức năng điều hành và thị giác - cấu trúc, chức năng tâm thần, mức độ độc lập trong các hoạt động sống hằng ngày. Từ đó giúp định hướng căn nguyên gây sa sút trí tuệ cũng như mức độ ảnh hưởng của bệnh để đưa ra phương án điều trị phù hợp.
Các yếu tố nguy cơ của bệnh Alzheimer được phân thành nhóm không thể thay đổi và nhóm có thể thay đổi.
- Nhóm yếu tố nguy cơ không thể thay đổi bao gồm tuổi tác và yếu tố di truyền
+ Tuổi tác: là yếu tố nguy cơ mạnh nhất đối với bệnh Alzheimer (AD). Nguy cơ mắc bệnh tăng dần theo tuổi.
+ Yếu tố di truyền: Người mang dị hợp tử APOE ε4 (chỉ có 1 alen ε4) có nguy cơ mắc bệnh trong đời cao gấp 2–3 lần so với những người không mang gen ε4. Người mang đồng hợp tử ε4 (có cả 2 alen ε4) có nguy cơ cao gấp hơn 10 lần so với những người mang tổ hợp gen APOE ε3/ε3. Ngược lại với những người mang gen APOE ε4, người mang gen APOE ε2 có nguy cơ mắc bệnh Alzheimer trong đời thấp hơn đáng kể. Trong chưa đầy 1% tổng số các trường hợp mắc AD, các đột biến di truyền trội của gen tiền chất protein amyloid beta (APP), gen presenilin 1 (PSEN1) hoặc gen presenilin 2 (PSEN2) dẫn đến bệnh Alzheimer khởi phát sớm. Tuy nhiên, ở đại đa số những người mắc bệnh Alzheimer khởi phát muộn, sự đóng góp của yếu tố di truyền có xu hướng đa yếu tố. Trong tương lai, thang điểm nguy cơ đa gen hoặc thang điểm nguy cơ rủi ro có thể được sử dụng để xác định nguy cơ phát triển bệnh AD của một cá nhân. Hiện tại việc ứng dụng lâm sàng các thang điểm nguy cơ đa gen này vẫn còn hạn chế.
- Nhóm yếu tố nguy cơ có thể thay đổi liên quan đến lối sống, hoạt động trí tuệ, giao tiếp xã hội, bệnh lý nền
Có 8 yếu tố được xác định là có tác động tiêu cực mạnh nhất làm tăng nguy cơ mắc bệnh, bao gồm: đái tháo đường, hạ huyết áp tư thế đứng, tăng huyết áp ở tuổi trung niên, chấn thương đầu, stress, trầm cảm, béo phì ở tuổi trung niên và phẫu thuật bắc cầu động mạch vành (CABG).
Hiện chưa có biện pháp nào đảm bảo phòng ngừa hoàn toàn bệnh Alzheimer. Tuy nhiên, duy trì lối sống lành mạnh có thể góp phần bảo vệ sức khỏe não bộ và giảm các yếu tố nguy cơ.
Một số biện pháp nên thực hiện:
- Tập thể dục có thể làm giảm nguy cơ phát triển AD theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng và tần suất vận động.
- Ăn uống cân đối, tăng cường rau xanh, trái cây và các thực phẩm có lợi cho tim mạch.
- Kiểm soát huyết áp, đường huyết, cholesterol và cân nặng.
- Không hút thuốc lá.
- Hạn chế rượu bia.
- Duy trì hoạt động trí não như đọc sách, học tập, chơi các trò chơi trí tuệ.
- Tăng cường giao tiếp và tham gia các hoạt động xã hội.
- Ngủ đủ và duy trì lịch sinh hoạt hợp lý.
- Khám sức khỏe định kỳ.
Các can thiệp điều trị nhằm cải thiện chức năng nhận thức thông qua các bài tập rèn luyện tư duy và các phương pháp điều trị bằng thuốc hay kích thích não sâu hiện nay đang nỗ lực làm chậm tiến triển của bệnh, giảm gánh nặng cho người bệnh và người thân. Các bài tập rèn luyện tư duy này cần sự phối hợp tốt từ người nhà, người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân Alzheimer. Việc can thiệp sớm giúp cải thiện các chức năng nhận thức tốt hơn từ đó làm giảm nặng chăm sóc cho người nhà. Bên cạnh đó, gia đình nên:
- Tạo môi trường sống an toàn và quen thuộc cho người bệnh.
- Duy trì thời gian biểu sinh hoạt ổn định.
- Nhắc nhở nhẹ nhàng, tránh tranh cãi hoặc trách móc người bệnh.
- Hỗ trợ người bệnh ăn uống, vệ sinh và dùng thuốc đúng hướng dẫn.
- Theo dõi những thay đổi về trí nhớ, hành vi và sức khỏe.
- Đưa người bệnh đi khám và tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ.
Ngày Thế giới Alzheimer 21/9 là dịp để nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ. Đây cũng là cơ hội để mọi người hiểu rằng người mắc bệnh Alzheimer không chỉ cần điều trị mà còn cần sự cảm thông, tôn trọng và đồng hành lâu dài từ gia đình và xã hội. Chủ động nhận biết các dấu hiệu sớm giúp người bệnh được đánh giá và hỗ trợ phù hợp, đồng thời giúp gia đình có thêm thời gian chuẩn bị kế hoạch chăm sóc.
Alzheimer là bệnh tiến triển lâu dài, ảnh hưởng không chỉ đến người bệnh mà còn đến gia đình và những người chăm sóc. Phát hiện sớm, quản lý các yếu tố nguy cơ, duy trì lối sống lành mạnh và chăm sóc đúng cách có thể giúp người bệnh duy trì chất lượng cuộc sống tốt hơn.