Một bệnh viện được phân vùng hợp lý, luồng sạch – bẩn được tách biệt và các đối tượng di chuyển theo đúng nguyên tắc sẽ góp phần hạn chế sự phát tán của vi sinh vật, ngăn ngừa nhiễm chéo và bảo vệ người bệnh, nhân viên y tế.
1. Vì sao bệnh viện cần phải phân vùng?
Trong bệnh viện, không phải khu vực nào cũng có cùng mức độ nguy cơ nhiễm khuẩn. Việc phân chia không gian thành các vùng có mức độ sạch và nguy cơ khác nhau giúp áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp với từng khu vực.
- Vùng sạch (clean zone): là những khu vực có nguy cơ ô nhiễm vi sinh vật thấp, như văn phòng, phòng giao ban, phòng nghỉ nhân viên, kho vật tư sạch và một số khu vực công cộng.
- Vùng kém sạch (less-clean/semi-critical zone): là những khu vực có nguy cơ ở mức trung bình, nơi diễn ra các hoạt động khám và điều trị như phòng khám, buồng bệnh thông thường, phòng thay băng hoặc khu vực chuẩn bị dụng cụ trước xử lý.
- Vùng bẩn/nhiễm (dirty/contaminated zone): là những nơi có nguy cơ chứa nhiều tác nhân gây bệnh, như khu xử lý đồ bẩn, nơi cọ rửa dụng cụ đã sử dụng, khu vực thu gom chất thải và các khu vực vệ sinh.
- Vùng vô khuẩn (sterile zone): là những khu vực có yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt, nơi thực hiện các thủ thuật xâm lấn hoặc bảo quản vật tư đã được tiệt khuẩn, điển hình như phòng mổ và khu vực vô khuẩn của CSSD.
Vùng vô khuẩn tại trước phòng phẫu thuật - khoa Gây mê hồi sức
Mục tiêu của phân vùng là ngăn vi sinh vật di chuyển từ vùng bẩn sang vùng sạch và vùng vô khuẩn, đồng thời tạo điều kiện để thực hiện các quy trình vệ sinh, khử khuẩn và tiệt khuẩn phù hợp với từng mức độ nguy cơ.
2. “Từ sạch đến bẩn” và “một chiều” – hai nguyên tắc cốt lõi
Phân vùng chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm với tổ chức luồng di chuyển phù hợp.
- Nguyên tắc từ sạch đến bẩn: các hoạt động vệ sinh, làm sạch và di chuyển cần được tổ chức theo hướng từ khu vực sạch hơn đến khu vực bẩn hơn, tránh quay ngược lại làm tái nhiễm các khu vực đã được làm sạch.
- Nguyên tắc một chiều: người, dụng cụ, vật tư, chất thải và các phương tiện cần được di chuyển theo một luồng phù hợp, hạn chế tối đa sự giao cắt giữa luồng sạch và luồng bẩn.
- Nguyên tắc này được áp dụng ở nhiều mức độ: từ việc vệ sinh một phòng, di chuyển giữa các phòng cho đến vận chuyển dụng cụ y tế và chất thải trong toàn bệnh viện.
Một nguyên tắc đơn giản nhưng rất quan trọng: vật dụng đã đi vào “luồng bẩn” không được quay trở lại “luồng sạch” nếu chưa được làm sạch, khử khuẩn hoặc tiệt khuẩn theo đúng quy trình.
3. CSSD – nơi nguyên tắc một chiều được thể hiện rõ nhất
Đơn vị/Khoa Tiệt khuẩn trung tâm (CSSD) là một ví dụ điển hình về tổ chức phân vùng và luồng một chiều.
Tại đây, dụng cụ tái sử dụng phải được kiểm soát trong toàn bộ vòng đời:
- Dụng cụ sau sử dụng được thu gom và đưa về khu vực khử nhiễm.
- Sau khi làm sạch, dụng cụ được chuyển sang khu vực sạch để kiểm tra, chuẩn bị và đóng gói.
- Dụng cụ sau tiệt khuẩn được đưa vào khu vực vô khuẩn để lưu trữ và cấp phát.
- Luồng dụng cụ bẩn và luồng dụng cụ sạch/vô khuẩn cần được phân tách để hạn chế nguy cơ tái nhiễm.
Vì vậy, tại CSSD, thiết kế không gian, thiết bị và quy trình làm việc phải phối hợp với nhau để bảo đảm dụng cụ luôn được di chuyển theo đúng hướng, từ khu vực bẩn qua các bước xử lý và cuối cùng trở thành dụng cụ sạch, vô khuẩn.
4. Những khu vực cần kiểm soát chặt chẽ về phân vùng và luồng
Nguyên tắc phân vùng và luồng đặc biệt quan trọng tại những khu vực có nguy cơ nhiễm khuẩn cao:
- Khu phẫu thuật: cần kiểm soát chặt chẽ luồng người bệnh, nhân viên, dụng cụ, vật tư và chất thải; hạn chế giao cắt giữa luồng sạch và luồng bẩn nhằm giảm nguy cơ nhiễm khuẩn vị trí phẫu thuật.
- Khoa Hồi sức tích cực (ICU): người bệnh thường nặng, có nhiều yếu tố nguy cơ và sử dụng các thiết bị xâm lấn. Việc tổ chức không gian hợp lý giúp hạn chế lây truyền chéo giữa người bệnh.
Lối vào khu vực vô khuẩn theo nguyên tắc một chiều
- Phòng cách ly lây truyền qua đường không khí: cần kiểm soát hướng dòng khí và điều kiện thông khí để hạn chế tác nhân gây bệnh phát tán ra môi trường bên ngoài.
Hệ thống thông khí và điều hòa không khí (HVAC): không chỉ tạo sự thoải mái về nhiệt độ mà còn góp phần kiểm soát hướng dòng khí, lọc và pha loãng các tác nhân gây bệnh trong không khí.
Một điểm đáng lưu ý: thiết kế và cơ sở vật chất tốt có thể tạo ra một “hàng rào” kiểm soát nhiễm khuẩn ngay từ đầu, giúp giảm sự phụ thuộc hoàn toàn vào việc nhân viên phải ghi nhớ và thực hiện các biện pháp kiểm soát bằng tay.
5. Phân vùng tốt – luồng đúng – bệnh viện an toàn hơn
Phân vùng và tổ chức luồng không phải chỉ là vấn đề của kiến trúc bệnh viện. Đây là một phần của hệ thống kiểm soát nhiễm khuẩn và cần được duy trì trong cả thiết kế, vận hành và thực hành hằng ngày.
- Phân đúng vùng giúp nhận diện mức độ nguy cơ.
- Tách đúng sạch – bẩn giúp hạn chế nhiễm chéo.
- Tổ chức luồng một chiều giúp ngăn sự quay ngược của các yếu tố nhiễm bẩn.
- Kiểm soát tốt thông khí và môi trường giúp hạn chế sự phát tán của tác nhân gây bệnh.
- Tuân thủ quy trình giúp biến các nguyên tắc trên thành thực hành an toàn trong chăm sóc người bệnh.
Một bệnh viện an toàn không chỉ được tạo nên bởi những thiết bị hiện đại hay những quy trình chặt chẽ, mà còn bắt đầu từ cách chúng ta tổ chức không gian, phân vùng và kiểm soát từng luồng di chuyển.
Tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Quảng Ngãi, việc duy trì nguyên tắc phân vùng và luồng cần được thực hiện đồng bộ với vệ sinh tay, vệ sinh môi trường, quản lý chất thải, khử khuẩn – tiệt khuẩn và các biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn khác. Mỗi nhân viên y tế khi hiểu đúng và tuân thủ đúng luồng sạch – bẩn đều đang góp phần tạo nên một môi trường chăm sóc an toàn hơn cho người bệnh và chính mình.
Nguồn tham khảo: Tài liệu chuyên đề “Phân vùng và luồng trong bệnh viện theo nguyên tắc kiểm soát nhiễm khuẩn”, Bs Nguyễn Quang Toàn – Bệnh viện TWQĐ 108; các tài liệu, hướng dẫn chuyên môn về kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện và kiểm soát môi trường trong cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.